Unutkanlık Zekâ İşareti mi? Toronto Üniversitesi Araştırması Dikkat Çekti
Günlük hayatta sık sık bazı ayrıntıları unutuyor olmanız, her zaman hafızanızın kötü olduğu anlamına gelmeyebilir. Toronto Üniversitesi araştırmacılarının çalışmaları, beynin önemsiz bilgileri unutmasının hafızanın sağlıklı çalışmasında önemli bir rol oynayabileceğini gösteriyor. Araştırmacılara göre beynin gereksiz ayrıntıları elemesi, önemli bilgilerin öne çıkmasına ve daha doğru kararlar verilmesine yardımcı olabiliyor.
“Unutkanlık” çoğu zaman olumsuz bir durum olarak görülüyor. Birinin ismini hatırlayamamak, bir eşyayı nereye koyduğunu unutmak veya daha önce öğrenilen küçük bir ayrıntıyı hatırlayamamak günlük yaşamda hemen “hafızam çok kötü” düşüncesine yol açabiliyor.
Ancak Toronto Üniversitesi'nden araştırmacıların hafıza üzerine yaptığı çalışmalar, unutmanın beynin çalışma biçiminin doğal ve önemli bir parçası olabileceğine dikkat çekiyor. Özellikle artık önemli olmayan ayrıntıların unutulması, beynin daha işlevsel bilgiler üzerinde yoğunlaşmasını sağlayabiliyor.
Unutkanlık gerçekten zekâ göstergesi mi?
Burada önemli bir ayrım bulunuyor.
Toronto Üniversitesi araştırması “Unutkan insanlar daha zekidir” sonucuna ulaşmıyor. Araştırmacıların vurguladığı nokta, unutmanın belirli koşullarda faydalı bir bilişsel süreç olabileceği.
2017 yılında University of Toronto Scarborough'dan Blake Richards ve SickKids'ten Paul Frankland'ın çalışmaları, beynin bazı bilgileri aktif biçimde unutmasının hafızanın işleyişinde önemli olabileceğini ortaya koydu.
Richards'a göre hafızanın temel amacı her ayrıntıyı sonsuza kadar saklamak değil, gerçek hayatta daha iyi kararlar vermemize yardımcı olmak.
Bu nedenle beynin artık gereksiz hale gelen bilgileri geri plana atması önemli olabilir.
Beyin neden bazı bilgileri unutturuyor?
Araştırmacılara göre bunun önemli nedenlerinden biri, çevremizin sürekli değişmesi.
Bir bilgi zaman içerisinde güncelliğini kaybedebiliyor. Eğer beyin eski ve yeni bilgilerin tamamını aynı önem seviyesinde tutarsa, karar verme sırasında birbiriyle çelişen çok sayıda bilgi ortaya çıkabiliyor.
Beynin bazı eski veya önemsiz ayrıntıları geri plana atması ise daha güncel ve önemli bilgilere odaklanmayı kolaylaştırabiliyor.
Örneğin bir yere daha önce gittiğinizde gördüğünüz her ayrıntıyı hatırlamanız gerekmiyor. Yolun nerede olduğu, önemli bir binanın konumu veya karşılaştığınız temel bilgiler akılda kalırken, çevredeki önemsiz ayrıntıların zamanla silinmesi günlük yaşam açısından sorun oluşturmayabilir.
Araştırmacılara göre hafızanın amacı her şeyi hatırlamak değil
Toronto Üniversitesi'ndeki araştırmacıların yaklaşımı, hafızaya ilişkin yaygın düşünceden biraz farklı.
Geleneksel bakış açısında güçlü hafıza, mümkün olduğunca fazla bilgiyi hatırlamakla ilişkilendiriliyor. Ancak araştırmacılar, hafızanın asıl amacının yalnızca bilgi depolamak olmadığını savunuyor.
Beyin, farklı deneyimlerden elde edilen bilgileri zaman içerisinde genelleyerek daha kullanışlı bir bilgi oluşturabiliyor.
University of Toronto'dan başka bir araştırma da beynin zaman içerisinde deneyimlerin küçük ayrıntılarını kaybederken ortak ve daha önemli bilgileri koruyabildiğini ortaya koymuştu.
Bu yaklaşım günlük hayatta da karşımıza çıkıyor.
Bir olayı yıllar sonra hatırladığımızda olayın her saniyesini hatırlamayabiliriz. Bunun yerine olayın ne olduğu, nerede gerçekleştiği veya bizim için neden önemli olduğu akılda kalabilir.
Çok fazla ayrıntıyı hatırlamak her zaman avantaj değil
Araştırmacılar, hafızanın yalnızca “depolama alanı” gibi düşünülmemesi gerektiğine dikkat çekiyor.
Beynin karşılaştığı bilgilerin tamamını aynı önemde tutması, karar verme sürecini zorlaştırabilir.
Örneğin aynı konu hakkında daha önce öğrendiğiniz ancak artık geçerli olmayan bir bilgi ile yeni öğrendiğiniz bilgi birbiriyle çelişiyorsa, beynin hangi bilgiyi kullanacağı önem kazanıyor.
Bu nedenle unutma mekanizmasının bir tür filtreleme görevi gördüğü düşünülüyor.
Araştırmacılar bunu yapay zekadaki bazı öğrenme yöntemleriyle de ilişkilendiriyor. Büyük miktarda veriden genelleme yapabilmek için bazı ayrıntıların göz ardı edilmesi gerekiyor. Beynin de benzer şekilde önemli bilgileri öne çıkarıp gereksiz ayrıntıları geri plana atmasının öğrenme açısından faydalı olabileceği belirtiliyor.
“Unutkanım, demek ki zekiyim” demek doğru mu?
Hayır.
Araştırmanın en kolay yanlış anlaşılabilecek noktası tam olarak burası.
Her unutkanlık zekâ belirtisi değildir.
Toronto Üniversitesi araştırması, belirli bilgilerin unutulmasının beynin normal işleyişinin bir parçası olabileceğini söylüyor. Bu, unutkan olan herkesin yüksek zekâya sahip olduğu veya sık unutmanın doğrudan zekâyı gösterdiği anlamına gelmiyor.
Özellikle günlük yaşamı ciddi biçimde etkileyen, giderek artan veya kişinin daha önce kolaylıkla hatırladığı bilgileri sürekli unutmasına yol açan durumları yalnızca “zekâ belirtisi” olarak yorumlamak doğru olmaz.
Araştırmanın dikkat çektiği konu daha farklı: Beynin gereksiz bilgileri unutabilmesi, önemli bilgileri daha etkili biçimde kullanmasına yardımcı olabilir.
Zeki insanların her şeyi hatırlaması gerekmiyor
Hafızanın güçlü olması ile zekâ aynı şey değil.
Bir kişinin çok sayıda tarihi, isimleri veya küçük ayrıntıları hatırlayabilmesi güçlü bir hafızaya işaret edebilir. Ancak zekâ; bilgiyi kullanma, ilişkileri fark etme, problem çözme, yeni durumlara uyum sağlama ve doğru karar verebilme gibi birçok farklı bilişsel beceriyi kapsıyor.
Bu nedenle “Her şeyi hatırlayan kişi daha zekidir” şeklindeki yaklaşım da doğru değil.
Toronto Üniversitesi araştırmacılarının mesajı da buna yakın: Hafızanın amacı bir bilgi yarışmasında mümkün olan en fazla soruyu doğru cevaplamak değil; eldeki bilgilerle gerçek hayatta işe yarayan kararlar verebilmek.
Unutmanın faydalı olduğu durumlar neler?
Beynin bazı bilgileri unutması özellikle şu durumlarda işlevsel olabilir:
Artık geçerli olmayan eski bilgilerin geri plana atılması
Gereksiz ayrıntıların elenmesi
Önemli bilgilerin öne çıkarılması
Benzer bilgiler arasındaki karmaşanın azaltılması
Yeni bilgiler öğrenilirken daha genel sonuçlara ulaşılması
Karar verme sürecinin kolaylaştırılması
Dolayısıyla zaman zaman bir ayrıntıyı hatırlayamamak, tek başına kötü hafızaya sahip olduğunuzu göstermiyor.
Peki neden bazı şeyleri unutuyoruz?
Hafızanın nasıl çalıştığı oldukça karmaşık.
Bir bilginin hatırlanması; bilginin ilk kez öğrenilmesi, beynin onu ne kadar önemli gördüğü, daha sonra ne kadar tekrarlandığı ve başka bilgilerle nasıl ilişkilendirildiği gibi birçok faktörden etkileniyor.
Beyin için önemli olmayan ayrıntılar zaman içerisinde daha zor erişilebilir hale gelebiliyor.
University of Toronto araştırmacıları da unutmanın yalnızca hafızanın “bozulması” şeklinde açıklanamayacağını, beynin bilgiyi yönetme biçiminin aktif bir parçası olabileceğini belirtiyor.
Unutmak ve hafıza kaybı aynı şey değil
Bir kişinin zaman zaman telefonunu nereye koyduğunu unutması veya alışveriş sırasında birkaç ürünü aklından çıkarması ile yakın geçmişte yaşanan önemli olayları sürekli hatırlayamaması aynı durum değil.
Toronto Üniversitesi araştırmasının konusu, unutmanın hafızanın doğal bir işlevi olarak nasıl kullanılabildiği.
Dolayısıyla bu araştırmadan hareketle ciddi hafıza sorunlarını “yüksek zekâ” olarak değerlendirmek doğru olmaz.
Toronto Üniversitesi araştırmasının özeti
Araştırmacıların ortaya koyduğu temel fikir oldukça basit:
Beyin her şeyi hatırlamak zorunda değil.
Hatta bazı bilgilerin unutulması, daha önemli bilgilerin öne çıkmasına yardımcı olabilir.
Değişen dünyada eski bilgilerin bir kısmını geri plana atmak, yeni bilgilerle daha kolay uyum sağlamamızı ve karar verirken gereksiz ayrıntılar arasında kaybolmamamızı sağlayabilir.
Bu nedenle bir sonraki sefer küçük bir ayrıntıyı hatırlayamadığınızda bunun mutlaka “hafızam kötü” anlamına gelmediğini bilmekte fayda var.
Ancak buradan “Ne kadar unutkansan o kadar zekisin” sonucunu çıkarmak da bilimsel olarak doğru değil.
Sık Sorulan Sorular
Unutkanlık zekâ belirtisi mi?
Unutkanlığın doğrudan yüksek zekâ göstergesi olduğu söylenemez. Ancak bazı bilgilerin unutulması, beynin gereksiz ayrıntıları elemesine ve önemli bilgileri öne çıkarmasına yardımcı olan doğal bir süreç olabilir.
Toronto Üniversitesi unutkan insanların daha zeki olduğunu mu söyledi?
Hayır. Araştırmacılar unutmanın hafızanın önemli bir parçası olduğunu ve gereksiz bilgilerin elenmesinin karar verme açısından faydalı olabileceğini ortaya koydu.
Beyin neden bazı bilgileri unutur?
Beyin, artık önemli olmayan veya güncelliğini kaybeden bilgileri geri plana atarak daha yararlı bilgilerin öne çıkmasını sağlayabilir.
Çok güçlü hafıza zekâ anlamına gelir mi?
Hayır. Güçlü hafıza ile zekâ aynı kavram değildir. Hafıza birçok bilişsel yetenekten yalnızca biridir.
Unutmak her zaman kötü müdür?
Hayır. Araştırmalar, belirli bilgilerin unutulmasının hafızanın normal ve yararlı bir işlevi olabileceğini gösteriyor.
Editörün Kısa Yorumu
“Unutuyorum, demek ki zekiyim” demek için bu araştırmayı kullanmak biraz fazla iddialı. Asıl ilginç olan, beynin gereksiz bilgileri silmesinin bazen bir eksiklik değil, tam tersine daha önemli şeylere yer açan bir özellik olabilmesi.
